Torakal Jarroh

Ko‘krak qafasini ichida o‘pka, traxeya (nafas yo‘li), qizilo‘ngach (taom yo‘li), yurak va yirik qon tomirlari kabi hayotiy muhim a’zolar joylashgan himoya qal’asi deb tasavvur qiling. Ushbu qal’a ichida biror xastalik — shish, havo yoki suyuqlik to‘planishi, to‘qimalarning yemirilishi paydo bo‘lsa, u yerga “kira oladigan” va muammoni bartaraf eta oladigan mutaxassis kerak bo‘ladi. Bunda har bir harakat o‘ta aniq bo‘lishi shart: chunki yonida har soniya ishlab turgan yurak, yirik qon tomirlari va o‘pka joylashgan.

Torakal jarroh — ko‘krak qafasi a’zolaridagi operatsiyalarga ixtisoslashgan, to‘liq jarrohlik ma’lumotiga ega shifokor. Xalq orasida uni ba’zan “o‘pka jarrohi” yoki “ko‘krak jarrohi” deb ham atashadi. U o‘pka, bronxlar, qizilo‘ngach, traxeya, plevra (o‘pkani o‘rab turuvchi parda), diafragma (ko‘krak va qorin bo‘shlig‘ini ajratib turuvchi muskul) hamda ko‘ks oralig‘i (o‘pkalar orasida joylashgan, yurak, yirik tomirlar, qizilo‘ngach va limfa tugunlarini o‘z ichiga olgan bo‘shliq) kabi a’zolarni operatsiya qiladi. Zamonaviy torakal jarroh ham ochiq usulda, ya’ni ko‘krak qafasini kesish orqali, ham endoskopik usulda (videotorakoskopik yoki VATS — videoassistentli torakoskopik jarrohlik), ya’ni ko‘krak devorida bir nechta kichik teshiklar ochib, videokamera va maxsus asboblar yordamida ishlaydi.

Torakal jarrohga qachon murojaat qilish kerak?

Torakal jarroh — bemorlar mustaqil ravishda murojaat qiladigan mutaxassis emas. Ko‘pincha uning qabuliga rentgen suratlari yoki boshqa tekshiruvlar natijasida jarrohlik yo‘li bilan hal etilishi lozim bo‘lgan muammo aniqlanganidan so‘ng pulmonolog, onkolog, gastroenterolog yoki terapevt yo‘llanma beradi. Biroq qanday holatlarda bunday yo‘llanma zarur bo‘lishini tushunish muhim.

Torakal jarroh maslahati zarur bo‘lgan alomatlar va holatlar

Quyidagi hollarda ko‘krak qafasi a’zolari jarrohiga murojaat qiling yoki yo‘llanma so‘rang:

• KT yoki rentgen tekshiruvida o‘pkada yoki ko‘ks oralig‘ida yangi hosila — tugun yoki o‘sma aniqlansa
• Operatsiya masalasini hal qilish uchun o‘pka saratoni tashxisi qo‘yilsa
• Takroriy pnevmotoraks — plevra bo‘shlig‘iga havo kirib, o‘pkaning siqilishiga olib kelishi; ayniqsa, bu holat ikki yoki undan ortiq marta takrorlansa
• Plevra bo‘shlig‘ida (o‘pka va ko‘krak qafasi devori orasidagi bo‘shliqda) suyuqlik yoki yiring to‘planishi — plevra empiyemasi (yiringli plevrit)
• Boshqa sabablar inkor etilganidan so‘ng kuzatilayotgan uzoq muddatli qon aralash yo‘tal (qon tupurish)
• Qizilo‘ngach kasalliklariga shubha bo‘lganda yutunishning qiyinlashishi, yutinganda to‘sh ortida og‘riq paydo bo‘lishi
• Jarrohlik yo‘li bilan davolashni talab qiladigan qizilo‘ngach o‘smasi yoki stenozi (torayishi) aniqlansa
• O‘pkaning bullez kasalligi — o‘pka to‘qimasida nafas olishni qiyinlashtiradigan yoki pnevmotoraks bilan asoratlangan yirik havo pufakchalari (bullalar) paydo bo‘lishi
• Ko‘ks oralig‘idagi o‘sma — timoma (ayrisimon bez o‘smasi), kista, qo‘shni a’zolarga bosim o‘tkazuvchi limfoma
• Ko‘krak qafasi deformatsiyasi — yurak yoki o‘pka faoliyatini buzadigan voronkasimon yoki kilsimon ko‘krak qafasi

Torakal jarroh maslahati har doim ham operatsiyani anglatadimi?

Yo‘q. Maslahat — bu vaziyatni baholash. Jarroh barcha ma’lumotlarni o‘rganib chiqib, ochiqchasiga aytadi: operatsiya kerakmi, boshqa usullar bilan davolanish mumkinmi, agar operatsiya zarur bo‘lsa — qachon va aynan qandayi kerak. Ba’zida shifokor qabulidan so‘ng hosilani darhol operatsiya qilmasdan, kuzatib borishga qaror qilinadi.

Torakal jarrohning shoshilinch yordami qachon kerak?

Ko‘krak qafasidagi bir qator holatlar shoshilinch jarrohlik aralashuvini talab qiladi:

• Zo‘riqishli pnevmotoraks — ko‘krak qafasida havoning tobora ko‘payib, yurak va ikkinchi o‘pkani siqib qo‘yishi; qon bosimining tushishi, kuchayib boruvchi hansirash
• Gemotoraks — jarohatdan so‘ng plevra bo‘shlig‘ida qon to‘planishi; kuchayib boruvchi hansirash va shok (qon bosimining keskin tushib ketishi)
• Ko‘krak qafasi jarohatlanganda traxeya yoki bronxlarning shikastlanishi
• Kuchayib borayotgan intoksikatsiya bilan kechadigan plevra empiyemasi — konservativ davoga javob bermaydigan plevra bo‘shlig‘ining yiringli yallig‘lanishi
• O‘pka abssessi — o‘pka to‘qimasidagi chegaralangan yiringli o‘choq; uning yorilish xavfi tug‘ilganda yoki antibiotiklar samarasiz bo‘lganda
• Qizilo‘ngach perforatsiyasi (teshilishi) — qizilo‘ngach devorining yorilishi; kuchayib boruvchi mediastinit (ko‘ks oralig‘i yallig‘lanishi) — shoshilinch operatsiya qilinmasa, o‘limga olib keladigan holat

Rejali maslahatlar

Torakal jarrohning muntazam kuzatuvi quyidagi holatlarda tavsiya etiladi:

• O‘pka yoki qizilo‘ngachdagi operatsiyalardan so‘ng — rejali nazorat uchun shifokor qabullariga borish
• O‘pkada mayda tugunlar aniqlanganda — ularning hajmidagi o‘zgarishlarni dinamik kuzatib borish uchun
• O‘pkaning bullez kasalligida — alomatlarning kuchayishini baholash va operatsiya haqida o‘z vaqtida qaror qabul qilish uchun
• Kardiya axalaziyasida — qizilo‘ngachning pastki sfinkteri bo‘shashishi buzilganda jarrohlik yo‘li bilan davolash masalasini hal qilish uchun

Torakal jarroh qanday kasalliklar va holatlarni davolaydi?

Ko‘krak qafasi a’zolari jarrohligi bo‘yicha mutaxassis hayot uchun xavfli bo‘lgan holatlardan (o‘pka saratoni, qizilo‘ngach yorilishi) tortib, rejali holatlargacha (ko‘krak qafasi deformatsiyalari, ko‘ks oralig‘idagi kichik o‘smalar) bo‘lgan keng doiradagi kasalliklar bilan shug‘ullanadi. Quyida ularning asosiy guruhlari keltirilgan.

Ko‘krak qafasi a’zolarining onkologik kasalliklari

O‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan davolash torakal jarrohlikning asosiy yo‘nalishi hisoblanadi.

• O‘pka saratoni — o‘pkaning xavfli o‘smasi; operatsiya qilish mumkin bo‘lgan bosqichlarda (I, II va qisman III) jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash asosiy davolash usuli sanaladi; operatsiyalar: lobektomiya (o‘pka bo‘lagini olib tashlash), pnevmonektomiya (butun o‘pkani olib tashlash), segmentektomiya (o‘pka segmentini olib tashlash).
• Bronx karsinoidi — bronxdagi sekin o‘suvchi neyroendokrin o‘sma; jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi.
• O‘pkaga metastazlar — boshqa a’zolardan tarqalgan ikkilamchi o‘sma o‘choqlari; metastazlar yakka bo‘lganida, ularni olib tashlash kasallik oqibati prognozini yaxshilaydi.
• Timoma — oldingi ko‘ks oralig‘ida joylashgan ayrisimon bez (timus) o‘smasi; jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi; miasteniyada (asab-mushak o‘tkazuvchanligining buzilishi bilan kechadigan kasallik) muhim ahamiyatga ega.
• Qizilo‘ngach saratoni — qizilo‘ngachning xavfli o‘smasi; qizilo‘ngachning bir qismi yoki butunlay rezeksiya (olib tashlash) qilinadi va qayta tiklanadi.
• Ko‘ks oralig‘i o‘smalari — teratomalar (murtak hujayralaridan hosil bo‘lgan o‘smalar), limfomalar, kistalar — qo‘shni a’zolarni siqib qo‘yganda, jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash talab etiladi.
• Plevra mezoteliomasi — plevraning xavfli o‘smasi; asbest ta’siri bilan bog‘liq; ayrim hollarda jarrohlik yo‘li bilan davolanadi.

Jarrohlik aralashuvini talab qiladigan o‘pka kasalliklari

• O‘pkaning bullyoz kasalligi — o‘pka to‘qimasidagi yirik havo pufakchalari (bullalar); katta hajmli bo‘lganda sog‘lom to‘qimani siqib, nafas olishni qiyinlashtiradi; jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi.
• Spontan pnevmotoraks — plevra bo‘shlig‘iga to‘satdan havo kirishi; qaytalanuvchi (takroriy) pnevmotoraksda operatsiya yangi holatlar yuzaga kelishining oldini oladi.
• O‘pka abssessi — o‘pka to‘qimasidagi chegaralangan yiringli o‘choq; antibiotiklar samara bermagan taqdirda, jarrohlik yo‘li bilan drenajlanadi yoki zararlangan qism olib tashlanadi.
• Bronxoektatik kasallik — bronxlarning turg‘un kengayishi va ularda doimiy yiringli balg‘am to‘planishi; kasallik bir bo‘lak bilan chegaralangan bo‘lsa, u jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi.
• O‘pka exinokokkozi — tasmasimon chuvalchang keltirib chiqargan, o‘pkadagi parazitar kista; jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi.
• Aspergilloma — o‘pka bo‘shlig‘idagi zamburug‘li sharsimon hosila; qon tupurish kuzatilsa, jarrohlik davosi talab etiladi.
• O‘pka gamartomasi — normal to‘qimalardan tashkil topgan, ammo noodatiy joyda paydo bo‘lgan xavfsiz o‘sma; o‘sish kuzatilsa yoki tashxis shubhali bo‘lsa olib tashlanadi.
• O‘pkaning tug‘ma rivojlanish nuqsonlari — sekvestratsiya (bronxial daraxt bilan normal bog‘lanmagan o‘pka to‘qimasining alohida qismi), tug‘ma kistalar.

Plevra kasalliklari

• Plevra — har bir o‘pkani o‘rab turuvchi yupqa ikki qavatli parda. Uning kasalliklarida suyuqlik, havo yoki yiring to‘planishi mumkin.
• Plevra empiyemasi — plevra bo‘shlig‘ining yiringli yallig‘lanishi; surunkali jarayonda yoki ko‘p kamerali yiringli o‘choq bo‘lganda, jarrohlik yo‘li bilan drenajlash yoki o‘pkani dekortikatsiya (tozalash) qilish qo‘llaniladi.
• Surunkali plevral suyuqlik — o‘pka atrofida suyuqlikning turg‘un to‘planishi; sabablari xavfli o‘smaga bog‘liq bo‘lsa, plevrodez (suyuqlik qayta yig‘ilishining oldini olish uchun plevra varaqlari sun’iy yopishtiriladi) amalga oshiriladi.
• Xilotoraks — ko‘krak limfa yo‘lining shikastlanishi tufayli plevra bo‘shlig‘ida limfa suyuqligining to‘planishi.
• Fibrotoraks — yallig‘lanishdan keyin plevra varaqlarining chandiqlanib yopishib qolishi; o‘pkaning kengayishiga to‘sqinlik qiladi; o‘pka dekortikatsiyasi uning harakatchanligini tiklaydi.

Qizilo‘ngach kasalliklari

• Qizilo‘ngach saratoni — xavfli o‘sma; torakal jarroh qizilo‘ngachni rezeksiya (olib tashlash) qilib, bir vaqtning o‘zida oshqozon yoki ichakdan yangi qizilo‘ngach hosil qiladi.
• Kardiya axalaziyasi — qizilo‘ngachning pastki klapani bo‘shashishining buzilishi; ozuqa oshqozonga o‘tmay, qizilo‘ngachda to‘planib qoladi; Geller operatsiyasi — pastki sfinkter mushagining kesilishi — bu muammoni bartaraf etadi.
• Qizilo‘ngach divertikullari — qizilo‘ngach devorining cho‘ntaksimon bo‘rtib chiqishi; simptomlar kuzatilsa, jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi.
• Qizilo‘ngach perforatsiyasi (teshilishi) — qizilo‘ngach devorining yorilishi; sabablari: instrumental jarohat, yot jism, kuchli qusish (Burxave sindromi); shoshilinch operatsiya talab etiladi.
• Qizilo‘ngach strikturasi (chandiqli torayishi) — kislota, ishqordan kuyish yoki yallig‘lanishdan so‘ng yuzaga keladi; jarrohlik yo‘li bilan kengaytirish yoki plastika qilinadi.
• Diafragmaning qizilo‘ngach teshigi churrasi — oshqozonning diafragmadagi teshik orqali ko‘krak bo‘shlig‘iga siljishi; churra katta bo‘lsa yoki dori-darmonlar samara bermasa, laparoskopik operatsiya o‘tkaziladi.
• GERK — gastroezofageal reflyuks kasalligi — oshqozondagi kislotaning qizilo‘ngachga surunkali qaytib chiqishi; og‘ir shakllarida fundoplikatsiya (klapan hosil qilish uchun oshqozonning bir qismini qizilo‘ngach atrofiga o‘rash) amalga oshiriladi.

Kekirdak va bronxlar kasalliklari

• Traxeya stenozi — kekirdak bo‘shlig‘ining uzoq muddatli intubatsiyadan (o‘pkaning sun’iy ventilyatsiyasida tomoqqa qo‘yiladigan naycha), yallig‘lanish yoki o‘sma oqibatida torayishi; toraygan qismini rezeksiya (olib tashlash) qilib, kekirdak yaxlitligini tiklash
• Traxeomalyatsiya — nafas chiqarganda kekirdak devorining yumshashi va puchayishi; og‘ir holatlarda jarrohlik yo‘li bilan mustahkamlanadi
• Kekirdak o‘smalari — kekirdakning birlamchi xavfli va xavfsiz hosilalari
• Traxeo-qizilo‘ngach oqmasi — kekirdak va qizilo‘ngach o‘rtasidagi patologik tutashma; bolalarda tug‘ma yoki jarohatdan keyin orttirilgan bo‘ladi

Ko‘krak qafasi shikastlanishlari

• Gemotoraks — jarohatdan keyin plevra bo‘shlig‘ida qon to‘planishi; qon ketishini to‘xtatish uchun drenaj qo‘yish yoki operatsiya qilish
• Travmatik pnevmotoraks — ko‘krak qafasi jarohatidan so‘ng plevra bo‘shlig‘ida havo to‘planishi
• Jarohatlanganda o‘pkaning shikastlanishi — o‘pka to‘qimasining yorilishi va qon ketishi; qon ketishi kuchayib borayotgan bo‘lsa, shoshilinch torakotomiya (ko‘krak qafasini ochish) qilinadi
• Kekirdak yoki bronx yorilishi — og‘ir jarohatda nafas yo‘llarining shikastlanishi; jarrohlik yo‘li bilan tiklanadi

Diafragma kasalliklari

• Tug‘ma diafragma churrasi — diafragma nuqsoni sababli ko‘krak qafasida qorin bo‘shlig‘i a’zolarining (ichak, oshqozon) joylashishi; yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda operatsiya qilinadi
• Jarohatda diafragmaning yorilishi — diafragmaning shikastlanishi va qorin bo‘shlig‘i a’zolarining ko‘krak qafasiga siljishi
• Diafragma relaksatsiyasi (yuqori turishi) — diafragmaning falaji yoki zaifligi; nafas olish buzilganida jarrohlik plikatsiyasi (mustahkamlash uchun burma hosil qilib tikish) qo‘llaniladi

Ko‘ks oralig‘i kasalliklari

• Ko‘ks oralig‘i — ikki o‘pka o‘rtasidagi bo‘shliq bo‘lib, unda yurak, kekirdak, qizilo‘ngach, yirik qon tomirlari va limfa tugunlari joylashgan.
• Mediastinit — ko‘ks oralig‘ining o‘tkir yallig‘lanishi; ko‘pincha qizilo‘ngach perforatsiyasi (teshilishi) yoki infeksiya tarqalishi asorati sifatida yuzaga keladi; shoshilinch operatsiya talab etiladi
• Ko‘ks oralig‘i kistalari — perikardial (yurak pardasidan), bronxogen, enterogen kistalar; belgilar kuzatilsa yoki tashxis shubhali bo‘lsa, olib tashlanadi
• Ko‘ks oralig‘i teratomasi — oldingi ko‘ks oralig‘ida murtak hujayralaridan hosil bo‘lgan o‘sma

Torakal xirurgiyadagi yo‘nalishlar va tor ixtisosliklar

Torakal xirurgiya — yuqori texnologiyali mutaxassislik. Ko‘pgina xirurglar muayyan yo‘nalishlarga chuqur ixtisoslashadilar.

Torakoskopik xirurg (VATS-mutaxassis)

Aksariyat operatsiyalarni videotorakoskopik usulda, ya’ni ko‘krak devorida kesmalarsiz, 2–4 ta kichik teshik orqali bajaradigan mutaxassis. Videokamera va asboblar troakarlar (maxsus naychalar) orqali kiritiladi, xirurg esa operatsiyani monitor orqali kuzatib boradi. VATS yondashuvi ochiq operatsiyaga nisbatan operatsiyadan keyingi og‘riqni, shifoxonada yotish vaqtini va tiklanish muddatini sezilarli darajada qisqartiradi. Bugungi kunda o‘pka rezeksiyalari, plevra va ko‘ks oralig‘idagi operatsiyalarning aksariyati aynan shu usulda amalga oshiriladi.

Nima uchun VATS operatsiyasi ochiq operatsiyadan afzal?

Videotorakoskopiyada deyarli kesmalar bo‘lmaydi — faqat kichik teshiklar qilinadi. Bemor ertaroq oyoqqa turadi, og‘riq kamroq bezovta qiladi, tezroq sog‘ayib, odatiy hayot tarziga qaytadi. O‘pka saratonida onkologik natijalar (o‘smani to‘liq olib tashlash) ochiq operatsiyadagi kabi yuqori ekani ko‘p yillik amaliyotda isbotlangan.

Robotik torakal xirurg

Torakoskopik operatsiyalarni xirurgik robot yordamida bajaradigan mutaxassis. Robot mustaqil ishlamaydi — uni xirurg konsoldan boshqaradi. Robotlashtirilgan tizim xirurgga aniqroq harakatlanish, uch o‘lchamli tasvir va ko‘krak qafasining cheklangan bo‘shlig‘ida kengroq manipulatsiya erkinligini beradi. U o‘pkaning murakkab rezeksiyalarida, timektomiyada (ayrisimon bezni olib tashlash) va qizilo‘ngach operatsiyalarida qo‘llaniladi.

Torakal onkoxirurg

Ko‘krak qafasi a’zolaridagi xavfli o‘smalarni — o‘pka saratoni, qizilo‘ngach o‘smalari, timoma va mezoteliomani xirurgik davolashga ixtisoslashgan mutaxassis. U onkolog, pulmonolog, radioterapevt va kimyoterapevt bilan birga multidissiplinar jamoada ishlaydi. Aynan u o‘pka saratonida operatsiyaning mumkinligi va hajmi to‘g‘risida yakuniy qarorni qabul qiladi.

Ezofageal xirurg (qizilo‘ngach bo‘yicha mutaxassis)

Qizilo‘ngachdagi operatsiyalar bo‘yicha mutaxassis. Uning ishi xirurgiyadagi eng murakkablaridan biri: saratonda qizilo‘ngachni olib tashlash bir vaqtning o‘zida ko‘krak va qorin bo‘shliqlarida ishlashni hamda oshqozon yoki ichakning bir qismidan yangi qizilo‘ngach yasashni talab qiladi. Shuningdek, u axalaziya, diafragma churralari va GERKning murakkab shakllari bilan ham shug‘ullanadi.

Bolalar torakal xirurgi

Bolalardagi ko‘krak qafasi a’zolarining tug‘ma va orttirilgan kasalliklari bo‘yicha mutaxassis. U yangi tug‘ilgan chaqaloqlardagi tug‘ma diafragma churralarini, traxeoezofageal oqmalarni, o‘pkaning tug‘ma kistalarini va ko‘krak qafasi deformatsiyalari — voronkasimon va kilsimon ko‘krakni operatsiya qiladi. Kichik yoshdagi bemorlar bilan ishlash alohida mahorat va maxsus asbob-uskunalarni talab etadi.

Voronkasimon ko‘krak qafasi necha yoshdan operatsiya qilinadi?

Nass operatsiyasi (metall plastina o‘rnatish orqali ko‘krak qafasining voronkasimon deformatsiyasini to‘g‘rilash) uchun eng maqbul yosh — 12–16 yosh hisoblanadi, chunki bu davrda ko‘krak qafasi korreksiya uchun hali ancha egiluvchan bo‘ladi. Kattalarda ham bu operatsiya o‘tkaziladi, lekin u texnik jihatdan murakkabroq kechadi. Plastina 2–3 yildan so‘ng olib tashlanadi.

Torakal jarroh maslahatiga qanday tayyorlanish kerak?

Ko‘krak qafasi a’zolari bo‘yicha jarroh qabuliga borish yaxshi tayyorgarlikni talab qiluvchi muhim qadamdir. To‘g‘ri to‘plangan ma’lumotlar mutaxassisga vaziyatni tez baholab, sizga aniq javob berishiga yordam beradi.

Barcha tekshiruv natijalarini to‘plang

Torakal jarroh tasvirlar va ma’lumotlar asosida qaror qabul qiladi. O‘zingiz bilan quyidagilarni albatta olib keling:

• Ko‘krak qafasi KTsi — tasvirlari va yozma xulosasi bo‘lgan diskda bo‘lishi shart; aynan KT torakal diagnostikaning asosiy vositasi hisoblanadi.
• Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi — agar hali KT qilinmagan bo‘lsa yoki solishtirish uchun bir necha yillik suratlarni.
• PET-KT — agar onkologik kasallik sababli o‘tkazilgan bo‘lsa.
• Bronxoskopiya natijalari — agar o‘tkazilgan bo‘lsa; bronxlar biopsiyasi ayniqsa muhim.
• Biopsiya natijalari — o‘sma aniqlangan bo‘lsa, uning gistologik xulosasi.
• Spirometriya — nafas olish funksiyasini o‘lchash; o‘pkada operatsiya rejalashtirilayotganda ayniqsa muhim.
• Pulmonolog, onkolog, gastroenterolog xulosalari — sizni torakal jarrohga qaysi muammo yetaklaganiga qarab.

Alomatlarni batafsil bayon qiling

Qabulga kelishdan oldin o‘zingiz uchun quyidagi savollarga javob bering:

• Yo‘tal bormi — balg‘amli yoki balg‘amsiz, qon aralashmi?
• Hansirash — jismoniy zo‘riqish paytidami yoki tinch holatdami, qachondan beri kuchaymoqda?
• Ko‘krak qafasidagi og‘riq — nafas olganda paydo bo‘ladimi, doimiymi, jismoniy zo‘riqish bilan bog‘liqmi?
• Yutinishdagi qiyinchiliklar — qattiq ovqat, suyuqlik yoki har qanday yegulikni yutishdami?
• Vazn yo‘qotish — qancha vaqt ichida qancha vazn yo‘qotdingiz?
• Pnevmotoraks xuruji bo‘lganmi — qachon, qanday davolangan?
• Chekish haqida rostini ayting
• Chekish — o‘pka saratoni va bulloz kasalligining asosiy xavf omilidir. Torakal jarroh bu haqda albatta so‘raydi. Rostini ayting:
• Hozir chekasizmi va qancha vaqtdan beri — kuniga nechta sigareta chekasiz?
• Agar tashlagan bo‘lsangiz — aynan qachon?
• Passiv chekish — ishda yoki uyda chekuvchilar bilan uzoq vaqt birga bo‘lish.

Qabul qilayotgan dori vositalaringiz ro‘yxatini tuzing

Ko‘krak qafasi a’zolaridagi operatsiyadan oldin quyidagilar haqida xabar berish ayniqsa muhim:

• Antikoagulyantlar — varfarin, ksarelto, pradaksa; ular operatsiyadan bir necha kun oldin bekor qilinadi.
• Antiagregantlar — aspirin, klopidogrel.
• Nosteroid yallig‘lanishga qarshi vositalar — ibuprofen, diklofenak.
• Saratonga qarshi preparatlar — kimyoterapiya, target preparatlar.
• Ingalyatorlar — astma yoki O‘YOKda; ularni operatsiyagacha qabul qilishda davom etiladi.

Savollaringizni tayyorlab qo‘ying

So‘ramoqchi bo‘lgan hamma narsani oldindan yozib oling:

• Mening o‘smam operatsiya qilinadigan turdami — uni olib tashlash mumkinmi?
• O‘pkaning qanday hajmi olib tashlanadi?
• Operatsiya ochiq usulda bo‘ladimi yoki kesmalarsiz (VATS)mi?
• Mening holatimda operatsiya xavfi qanchalik?
• Kasalxonada qancha vaqt yotaman?
• Qachon odatdagi hayot tarziga qaytishim mumkin?
• Operatsiyadan oldin yoki keyin menga kimyoterapiya yoki nur terapiyasi kerak bo‘ladimi?

Maslahat qanday o‘tadi va operatsiyadan oldin nimalar qilinadi

Torakal jarroh qabulida bemor bilan batafsil suhbatlashiladi va barcha rentgen suratlari o‘rganiladi. Jarrohning o‘zi birovning xulosasini o‘qish bilan cheklanib qolmay, KT tasvirlarini albatta sinchiklab ko‘zdan kechiradi.

• Birlamchi maslahat odatda 30–50 daqiqa davom etadi.

Suhbat va ma’lumotlarni o‘rganish

Torakal jarroh ishni suratlaringiz va tahlil natijalaringizni o‘rganishdan boshlaydi:

• KT qatlam-qatlam ko‘zdan kechiriladi — bunda jarroh hosilaning aniq joylashuvi, o‘lchami, shakli va uning qo‘shni a’zolarga nisbatini ko‘radi
• Kasallik tarixini muhokama qilish — kasallik qanday boshlangani, qanday alomatlar kuzatilgani, shu paytgacha qanday muolajalar qilingani aniqlanadi
• Umumiy holatni baholash — bemorning operatsiyani ko‘tara olish qobiliyati; bu, ayniqsa, o‘pka, yurak kasalliklari bo‘lganda yoki keksa yoshda muhim ahamiyat kasb etadi

Ko‘krak qafasi a’zolaridagi operatsiya oldidan o‘tkaziladigan tekshiruvlar

Har qanday rejali torakal operatsiyadan oldin standart preoperative tekshiruv tayinlanadi.

Qon tahlillari:

• Umumiy qon tahlili — gemoglobin, trombotsitlar, leykotsitlar
• Koagulogramma — qonning ivish ko‘rsatkichlari
• Biokimyoviy tahlil — jigar va buyraklar faoliyati; oqsil miqdori
• Qon guruhi va rezus-faktor — majburiy; ko‘krak qafasidagi operatsiyalarda qon yo‘qotish ehtimoli bor
• Onkomarkerlar — REA, SA-125, CYFRA 21-1 va boshqalar — onkologik kasalliklarda
• OIV, B va C gepatitlari — standart preoperative tekshiruv

O‘pka faoliyatini baholash:

• Spirometriya — nafas olish hajmi va tezligini o‘lchash; o‘pkaning bir qismini olib tashlashdan oldin juda muhim; o‘pkaning qolgan to‘qimasi normal nafas olishni ta’minlay oladimi-yo‘qligini ko‘rsatadi
• O‘pkaning diffuzion qobiliyati (DLCO) — kislorodning havodan qonga qay darajada samarali o‘tishini ko‘rsatadi; emfizema va interstitsial kasalliklarda bu ko‘rsatkich pasaygan bo‘ladi
• Ventilyatsion-perfuzion ssintigrafiya — radioizotopli tekshiruv; o‘pkaning qaysi qismi kislorodni singdirayotganini baholaydi; o‘pkaning bir qismi olib tashlanganidan so‘ng uning faoliyatini oldindan taxmin qilishga yordam beradi

Yurak-qon tomir tizimini tekshirish:

• EKG — narkoz oldidan yurak faoliyatini baholash
• Exokardiografiya (yurak UTTsi) — anamnezida yurak ritmining buzilishi yoki yurak kasalliklari bo‘lgan bemorlarga buyuriladi
• Kardiolog maslahati — yurak ishemik kasalligi yoki aritmiyalar bo‘lganda
• Torakal xirurg tayinlaydigan diagnostika usullari

Instrumental diagnostika:

• Ko‘krak qafasining yuqori aniqlikdagi kompyuter tomografiyasi (KT) — asosiy usul; o‘pka, plevra, ko‘ks oralig‘i va limfa tugunlarining batafsil tasvirini beradi
• Pozitron-emission tomografiya (PET-KT) — onkologik kasalliklarda qo‘llaniladi; butun tanadagi faol o‘sma o‘choqlarini aniqlaydi; o‘pka saratoni bosqichini baholashga yordam beradi
• Ko‘krak qafasining magnit-rezonans tomografiyasi (MRT) — ko‘krak devori yoki umurtqa pog‘onasiga o‘sib kirgan o‘smalarda qo‘llaniladi
• Bronxoskopiya — bronxlarni ichkaridan ko‘zdan kechirish bo‘lib, biopsiya (to‘qimadan namuna olish) imkonini beradi; o‘pkaning markaziy saratoniga shubha bo‘lganda o‘tkaziladi
• Endobronxial ultrasonografiya (EBUS) — bronxoskop orqali amalga oshiriladigan UTT; ko‘ks oralig‘i limfa tugunlaridan ochiq operatsiyasiz biopsiya olish imkonini beradi
• Mediastinoskopiya — bo‘yindagi kichik kesma orqali ko‘ks oralig‘ini ko‘zdan kechirish; o‘pka saratoni bosqichini baholashda limfa tugunlaridan biopsiya olish uchun qo‘llaniladi
• Diagnostik torakoskopiya — plevra bo‘shlig‘ini punksiya (teshish) orqali ko‘zdan kechirish; tashxis noaniq bo‘lganda plevradan biopsiya olinadi
• Plevra bo‘shlig‘i punksiyasi (torakosentez) — suyuqlik olish uchun ko‘krak devorini teshish; suyuqlik tahlili uning to‘planish sababini aniqlashga yordam beradi

Davolash va kuzatuv rejasi

Maslahat va tekshiruvlar natijalariga ko‘ra torakal xirurg:

• Tashxis va vaziyatni tushunarli tilda izohlab beradi — ko‘krak qafasida aynan nima topilgani va bu qanchalik jiddiy ekanini tushuntiradi
• Operatsiya zarurligini, agar zarur bo‘lsa, uning aynan qaysi turi — lobektomiya, segmentektomiya, ko‘ks oralig‘i o‘smasini olib tashlash va hokazolar kerakligini aytadi
• Amaliyot usulini — ochiq operatsiya yoki VATS (videotorakoskopiya)ni muhokama qiladi
• Onkologik kasalliklarda holatni multidissiplinar konsilium (xirurg, onkolog, pulmonolog, radiolog va boshqa mutaxassislarning yig‘ilishi) muhokamasiga olib chiqadi
• Xavflar va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan asoratlar haqida ochiq va batafsil so‘zlab beradi
• Operatsiyaga tayyorgarlik rejasini va operatsiya muddatini belgilaydi

O‘pkadagi operatsiyadan so‘ng tiklanish qancha vaqt davom etadi?

VATS-lobektomiyada (o‘pka bo‘lagini punksiyalar orqali olib tashlash) bemor ertasi kuniyoq o‘rnidan turadi, drenaj naychalari 2–4-kuni olinadi, shifoxonadan 4–7-kuni javob beriladi. To‘liq tiklanish uchun 3–6 hafta kerak bo‘ladi. Ochiq torakotomiya amaliyotida bemor shifoxonada 5–7 kun ko‘proq qoladi, to‘liq tiklanish esa 6–8 haftani tashkil etadi.

Ko‘krak qafasi tanamizning eng muhim a’zolarini asraydi. Uning ichida biror kasallik — xoh u o‘pkadagi kichik tugun bo‘lsin, xoh jiddiy o‘sma — paydo bo‘lganida, u yerga kira oladigan hamda yuqori aniqlik va minimal shikast bilan tartib o‘rnata oladigan mutaxassis kerak bo‘ladi. Torakal xirurg aynan shunday mutaxassisdir. Maslahat olishdan qo‘rqmang: o‘z ahvolingiz haqidagi haqiqatni bilish noaniqlikda yashashdan ko‘ra doim afzal.