Neonatolog

Tasavvur qiling, yangi tug‘ilgan go‘dak boshqa sayyoradan uchib kelgan kichik bir fazogirga o‘xshaydi. U to‘qqiz oy davomida o‘ziga xos sharoitda yashadi: iliq, qorong‘i, barcha ozuqa o‘z-o‘zidan yetib turardi, o‘pkasi esa ishlamasdi. Va to‘satdan — yorqin nur, salqin havo, ilk nafas, ilk chinqiriq. Bir necha soniya ichida organizmning har bir tizimi mustaqil ishga tushishi kerak bo‘ladi. Bu har qanday jonivor, hatto eng sog‘lomi uchun ham juda katta stressdir.

Neonatolog — aynan mana shu o‘tish davriga ixtisoslashgan shifokor. U chaqaloqlarni tug‘ilgan kunidan boshlab 28 kunlik bo‘lguniga qadar kuzatadi — bu davr neonatal davr deb ataladi. Neonatolog tug‘uruq zalida ishtirok etadi, go‘dak dunyoga kelishi bilan uning holatini baholaydi, me’yordan chetlanishlarni aniqlaydi va aynan shu nozik yoshga xos bo‘lgan kasalliklarni davolaydi. Uning faoliyatidagi alohida yo‘nalish — muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlar va intensiv yordamga muhtoj bo‘lgan og‘ir ahvoldagi go‘daklardir.

Neonatolog qachon kerak bo‘ladi?

Neonatolog — bu qabuliga oldindan yoziladigan shifokor emas. U farzandingiz oldiga o‘zi — tug‘ruq zalida keladi. Biroq qaysi vaziyatlarda uning o‘rni ayniqsa muhim ekanini va yangi tug‘ilgan chaqaloqda qanday belgilar kuzatilsa, darhol mutaxassisga murojaat qilish kerakligini tushunish lozim.

Neonatolog qaysi hollarda tug‘ruqda albatta ishtirok etadi?

Chaqaloqlar kasalliklari bo‘yicha shifokor quyidagi holatlarda doimo yoningizda bo‘ladi:

• Muddattan oldingi tug‘ruq — homiladorlikning 37-haftasigacha bo‘lgan tug‘ruqlar
• Ko‘p homilali homiladorlik — egizak, uch egizak tug‘ilishi
• Kesarcha kesish — rejali yoki shoshilinch
• Chaqaloq bo‘yniga kindik o‘ralib qolishi
• Tug‘ruqdagi og‘ir asfiksiya — tug‘ilish paytida kislorod yetishmovchiligi
• Mekonial suvlar — chaqaloq tug‘ilishidan oldin birinchi axlatini (mekoniyni) nafas yo‘llariga tortib yuborishi
• Homiladorlik davrida onadagi og‘ir kasalliklar — diabet, preeklampsiya (homiladorlikdagi yuqori qon bosimi), infeksiyalar
• UTT ma’lumotlariga ko‘ra homilada tug‘ma nuqsonlar gumon qilinishi
• Rezus-nizo — ona va bola qon guruhlarining mos kelmasligi

Yangi tug‘ilgan chaqaloqdagi xavotirli belgilar — darhol shifokorga xabar bering

Agar chaqalog‘ingizda quyidagi belgilardan birini sezsangiz — kutmang, darhol tibbiy xodimlarga ayting yoki shifokor chaqiring:

• Terining ko‘karishi yoki oqarib ketishi — ayniqsa, lablar va barmoq uchlarida
• Nafas olishning qiyinlashishi — bola tez-tez, yuzaki, qovurg‘alararo bo‘shliqlar tortilgan holda yoki xirillab nafas oladi
• Sariqlik — hayotining birinchi kunida paydo bo‘lgan yoki juda tez kuchayib borayotgan teri va ko‘z oqining sarg‘ayishi
• Emishdan bosh tortish — bola ko‘krakni yoki so‘rg‘ichli idishni olmaydi, yutmaydi
• Lanjlik va holsizlik — chaqaloq deyarli harakatlanmaydi, teginish va tovushlarga reaksiya bildirmaydi
• Tirishishlar — qo‘l-oyoqlarning uchishi, titrashi, ko‘zlarning orqaga ketishi
• Yuqori harorat — yangi tug‘ilgan chaqaloqda 38°C dan yuqori harorat doim jiddiy belgi hisoblanadi
• Favvora kabi qayt qilish — ayniqsa, bir necha marta takrorlansa
• Qorinning dam bo‘lishi va taranglashishi
• Dastlabki ikki kun davomida ichi kelmasligi
• Kindik qoldig‘ining qizarishi, shishishi yoki undan yiring ajralishi

Chaqaloqlar sarg‘ayishi qachon me’yor va qachon xavfli?

Hayotining 3–5-kunlarida terining biroz sarg‘ayishi ko‘pchilik chaqaloqlarda kuzatiladi — bu fiziologik sariqlik bo‘lib, 10–14 kunga kelib o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi. Hayotining dastlabki 24 soatida paydo bo‘lgan, tez kuchayadigan, lanjlik bilan kechadigan yoki ikki haftadan ortiq davom etadigan sariqlik xavfli hisoblanadi. Bunday hollarda neonatolog davo — fototerapiya (maxsus chiroq bilan nurlantirish) buyuradi.

Yangi tug‘ilgan chaqaloqning rejali ko‘riklari

Chaqaloq sog‘lom tug‘ilgan taqdirda ham, neonatolog uni tug‘ruqxonada har kuni ko‘rikdan o‘tkazadi.

Yangi tug‘ilgan chaqaloqning standart ko‘riklari:

Tug‘ruq zalida — tug‘ilgan zahoti; Apgar shkalasi bo‘yicha baholash (chaqaloq holatini beshta mezon bo‘yicha birlamchi baholash: nafasi, yurak urishi, teri rangi, reflekslari, mushaklari tonusi)

• Tug‘ruqxonada har kuni — umumiy ahvoli, vazni, kindik qoldig‘i, emizilishi nazorat qilinadi
• Neonatal skrining — hayotining 4–5-kunlarida 5 ta og‘ir irsiy kasallikni aniqlash uchun tovondan qon olinadi
• Audioskrining — maxsus asbob yordamida eshitish qobiliyatini tekshirish; tug‘ruqxonadan chiqqunga qadar o‘tkaziladi
• Tug‘ruqxonadan chiqishda — pediatr uchun tavsiyalar bilan yakuniy ko‘rik

Neonatolog qanday kasallik va holatlarni davolaydi?

Chaqaloqlar kasalliklari bo‘yicha shifokor faqat hayotning dastlabki to‘rt haftasiga xos bo‘lgan holatlar bilan shug‘ullanadi. Ularning ba’zilari yengil kechib, o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi, boshqalari esa jiddiy bo‘lib, intensiv davolashni talab qiladi.

Chala tug‘ilish bilan bog‘liq holatlar

• Chala tug‘ilgan chaqaloq — 37-haftagacha tug‘ilgan bola bo‘lib, uning a’zolari hali to‘liq yetilmaganligi sababli ayniqsa himoyasiz bo‘ladi.
• RDS — yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning respirator distress-sindromi — surfaktant (o‘pkaning bir-biriga yopishib qolishiga yo‘l qo‘ymaydigan maxsus modda) yetishmovchiligi tufayli nafas olish faoliyatining buzilishi; davolanmasa, chala tug‘ilgan chaqaloqlar o‘limining eng ko‘p uchraydigan sababidir
• Chala tug‘ilgan chaqaloqlar apnoesi — chala tug‘ilgan go‘dakda nafas olishning vaqti-vaqti bilan to‘xtab qolishi; monitoringni va zarur hollarda dori-darmonlar bilan davolashni talab etadi
• NEK — nekrozli enterokolit — chala tug‘ilgan chaqaloqlarda ichak devorining og‘ir yallig‘lanishi; hayot uchun xavfli holat
• Chala tug‘ilgan chaqaloqlar retinopatiyasi — chala tug‘ilgan bolalarda ko‘z to‘r pardasi qon tomirlari rivojlanishining buzilishi; davolanmasa, ko‘rlikka olib kelishi mumkin
• QICHQ — qorinchalar ichi qon quyilishi — chala tug‘ilgan chaqaloqlarda miya bo‘shliqlariga qon quyilishi; neyroxirurgik kuzatuvni talab qiladi
• Ochiq arterial yo‘lak — muddatida tug‘ilgan chaqaloqlarda tug‘ilgandan so‘ng darhol yopiladigan qon tomir bo‘lib, chala tug‘ilgan chaqaloqlarda ochiq qolib, qon aylanishini buzishi mumkin
• Chala tug‘ilgan chaqaloqlar anemiyasi — qon yaratish tizimining yetilmaganligi sababli gemoglobinning (qondagi kislorod tashuvchi oqsil) kamayib ketishi

Chaqaloqlar sariqliq

Sariqlik— neonatal davrdagi eng ko‘p uchraydigan holat. U fiziologik (normal) va patologik (davolashni talab qiladigan) bo‘lishi mumkin.

• Chaqaloqlarning fiziologik sariqligi— hayotining 3–5-kunlarida terining biroz sarg‘ayishi; o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi
• Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning gemolitik kasalligi — rezus-nizo yoki qon guruhi bo‘yicha nomutanosiblik yuzaga kelganda onaning antitanachalari tomonidan chaqaloq eritrotsitlarining (qizil qon tanachalari) yemirilishi; og‘ir sariqlik va anemiyaga sabab bo‘lishi mumkin
• Cho‘zilgan sariqlik — ikki haftadan ortiq davom etadigan sarg‘ayma; sababini aniqlashni talab etadi
• Yadroviy sarg‘ayma — miyani zararlaydigan bilirubin (sarg‘aymani keltirib chiqaruvchi pigment) darajasining o‘ta yuqoriligi; davolanmagan sarg‘aymaning og‘ir asorati

Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda nafas olish buzilishlari

• Tranzitor taxipnoe — hayotning dastlabki soatlarida o‘pkada suyuqlik to‘planishi tufayli nafas olishning tezlashishi; 1–3 kun ichida o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi
• Mekonial aspiratsiya — tug‘ilish paytida yoki undan oldin o‘pkaga birinchi axlatning (mekoniy) nafas bilan kirishi; nafas olishning og‘ir buzilishiga olib keladi
• Chaqaloqlar pnevmoniyasi — hayotning dastlabki kunlarida o‘pkaning yallig‘lanishi; ko‘pincha tug‘uruq paytida onadan yuqqan infeksiya sababli kelib chiqadi
• Pnevmotoraks — plevra bo‘shlig‘iga (o‘pka atrofidagi bo‘shliq) havo kirishi; RDS yoki sun’iy nafas oldirish vaqtida yuzaga kelishi mumkin

Chaqaloqlarning yuqumli kasalliklari

Yangi tug‘ilgan chaqaloq infeksiyalarga ayniqsa zaif bo‘ladi, chunki uning immun tizimi hali yetilmagan.

• Neonatal sepsis — yangi tug‘ilgan chaqaloqda “qon zararlanishi” — bakteriyalarning qon oqimiga tushishi bilan kechadigan tizimli infeksiya; erta (dastlabki 72 soat ichida) va kechki (72 soatdan keyin) turlari mavjud.
• Chaqaloqlar meningiti — miya pardalarining yallig‘lanishi; bakterial yoki virusli bo‘lishi mumkin.
• Neonatal pnevmoniya — B guruhi streptokokklari, ichak tayoqchasi yoki boshqa qo‘zg‘atuvchilar sababli kelib chiqadigan o‘pka yallig‘lanishi.
• Omfalit — kindik jarohatining yallig‘lanishi bo‘lib, kindik atrofida yiringlash va qizarish bilan kechadi.
• Neonatal gerpes — tug‘ruq paytida onadan yuqadigan og‘ir virusli infeksiya; miya va ichki a’zolarni zararlashi mumkin.
• Xlamidiyali konyunktivit — onadagi xlamidiya infeksiyasi tufayli chaqaloq ko‘zlarining yallig‘lanishi.
• TORCH-infeksiyalar — homila tug‘ilishidan avval yuqtirib oladigan bachadon ichi infeksiyalari guruhi (toksoplazmoz, qizilcha, sitomegalovirus, gerpes va boshqalar).

Moddalar almashinuvi buzilishlari va gormonal holatlar

• Chaqaloqlar gipoglikemiyasi — qondagi shakar (glyukoza) miqdorining me’yordan pasayishi; ayniqsa miya uchun xavfli; ko‘pincha qandli diabeti bor onalardan tug‘ilgan bolalarda kuzatiladi.
• Gipokalsiyemiya — qonda kalsiy miqdorining pasayishi; tirishishlar va yurak ritmining buzilishiga sabab bo‘ladi.
• Tug‘ma gipotireoz — qalqonsimon bez faoliyatining tug‘ma yetishmovchiligi; neonatal skriningda aniqlanadi; davolanmasa, aqliy zaiflikka olib keladi.
• Fenilketonuriya — fenilalanin aminokislotasi almashinuvining irsiy buzilishi; skriningda aniqlanadi; parhezga rioya qilinganda bola me’yorda rivojlanadi.
• Adrenogenital sindrom — buyrakusti bezlari faoliyatining tug‘ma buzilishi; skriningda aniqlanadi.
• Mukovissidoz — o‘pka va ovqat hazm qilish tizimida shilliq ishlab chiqarilishining buzilishi bilan kechadigan irsiy kasallik; skriningda aniqlanadi.

Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda asab tizimi buzilishlari

• Perinatal gipoksik-ishemik ensefalopatiya (GIE) — tug‘ruq paytida yoki undan so‘ng darhol kislorod yetishmasligi tufayli miyaning shikastlanishi; mushaklar tonusining buzilishi, tirishishlar, ongning susayishi bilan namoyon bo‘ladi.
• Neonatal tirishishlar — yangi tug‘ilgan chaqaloqda turli sabablarga ko‘ra yuzaga keladigan xurujlar.
• Bosh miya ichi qon quyilishi — miyaning ichiga yoki atrofida qon quyilishi; muddati yetib tug‘ilgan chaqaloqlarda ko‘pincha og‘ir tug‘ruqdan keyin kuzatiladi.
• Perinatal insult — yangi tug‘ilgan chaqaloq miyasida qon aylanishining buzilishi.

Tug‘ma rivojlanish nuqsonlari

Neonatolog ko‘plab tug‘ma anomaliyalarni birinchi bo‘lib aniqlaydi va zarur mutaxassislar maslahatini tashkil qiladi.

• Tug‘ma yurak nuqsonlari — yurak tuzilishidagi defektlar bo‘lib, kardiolog va kardiojarroh kuzatuvini talab qiladi.
• Qizilo‘ngach atreziyasi — qizilo‘ngach bir qismining tug‘ma yo‘qligi; tug‘ilgan paytdan boshlab yutinishning imkonsizligi bilan namoyon bo‘ladi.
• Diafragmal churra — diafragmadagi nuqson bo‘lib, u orqali qorin bo‘shlig‘i a’zolari ko‘krak qafasiga o‘tadi; jarrohlik amaliyotini talab qiladi.
• Gastroshizis va omfalotsele — qorin old devorining tug‘ma nuqsonlari bo‘lib, a’zolarning tashqariga chiqib qolishi bilan kechadi; jarrohlik yo‘li bilan tuzatishni talab qiladi.
• Anus atreziyasi — orqa chiqaruv teshigining tug‘ma yo‘qligi yoki noto‘g‘ri shakllanishi.
• Tug‘ma gidrosefaliya — bosh miyaning tug‘ma istisqosi.
• Tanglay va lab yorug‘i — “bo‘ri tanglay” va “quyon lab” — yuz tuzilishining tug‘ma nuqsonlari.

Ovqatlanish va vazn yig‘ish bilan bog‘liq holatlar

• Chala tug‘ilgan va nimjon bolalarda ko‘krak suti bilan oziqlantirishdagi qiyinchiliklar.
• Patologik vazn yo‘qotish — tug‘ilgandagi tana vaznining 10 foizidan ko‘prog‘ini yo‘qotish.
• Kechirish va qusish — ularning patologik yoki me’yoriy ekanligini baholash.
• Galaktozemiya — sut shakarini o‘zlashtirishning tug‘ma buzilishi; skriningda aniqlanadi.

Neonatologiyadagi yo‘nalishlar va tor mutaxassisliklar

Neonatologiya boshqa tibbiy mutaxassisliklar bilan chambarchas bog‘liqdir. Neonatologlar o‘z ish yo‘nalishiga qarab, yangi tug‘ilgan chaqaloqlar salomatligining turli jihatlariga ixtisoslashadi.

Jonlantirish va intensiv terapiya bo‘limi (JITB) neonatologi

Bu chaqaloqlar jonlantirish va intensiv terapiyasi bo‘limida ishlaydigan mutaxassisdir. U eng og‘ir ahvoldagi – homiladorlikning 24–28-haftasida, ya’ni o‘ta chala tug‘ilgan chaqaloqlarni, shuningdek, sepsis, og‘ir asfiksiya, yurak nuqsonlari kabi jiddiy holatlardagi muddatida tug‘ilgan chaqaloqlarni davolaydi. U o‘pkani sun’iy nafas oldirish apparatlarini, inkubatorlarni (harorat va namlikni saqlaydigan maxsus kuvyozlarni) va intensiv monitoring tizimlarini boshqaradi. Har bir kun — vazni gohida bir kilogrammga ham yetmaydigan mitti bemorning hayoti uchun kurash demakdir.

Juda erta tug‘ilgan bolalar omon qoladimi?

Zamonaviy tibbiyot homiladorlikning 22–24-haftasidanoq tug‘ilgan chaqaloqlarni parvarishlash imkonini beradi. Homiladorlik muddati qancha uzoq bo‘lsa, chaqaloqning yashab ketish imkoniyati shuncha yuqori bo‘ladi. 28 haftadan so‘ng tug‘ilgan chaqaloqlar, agar yaxshi parvarish qilinsa, aksariyat hollarda sog‘lom bo‘lib ulg‘ayadi.

Transportchi-neonatolog

Bu boshqa shifoxonalardagi yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun reanimobilda yetib boradigan mutaxassisdir. Agar chaqaloq ixtisoslashtirilgan bo‘limi bo‘lmagan tug‘uruqxonada dunyoga kelgan va unga jiddiy yordam zarur bo‘lsa, aynan shu shifokor yetib kelib, bolaning ahvolini barqarorlashtiradi va uni ixtisoslashtirilgan markazga xavfsiz tarzda olib boradi.

Perinatolog (perinatal neonatolog)

Bu akusherlik va neonatologiya tutashgan sohada ishlaydigan mutaxassisdir. U tug‘ilishdan oldin patologiyalari aniqlangan bolalarni kuzatib boradi, chaqaloqda muammolar kutilayotgan bo‘lsa, tug‘uruqqa tayyorgarlikni muvofiqlashtiradi va yuqori xavfli tug‘uruqlarda ishtirok etadi. Perinatolog akusher-ginekolog va kardiojarroh bilan yaqindan hamkorlik qiladi.

Neonatolog-kardiolog

Yangi tug‘ilgan chaqaloqlardagi yurak muammolari – tug‘ma yurak nuqsonlari, yurak urishi maromining buzilishi, hayotining ilk kunlaridagi yurak yetishmovchiligi bilan shug‘ullanadigan mutaxassis. U yangi tug‘ilgan chaqaloqning yuragida operatsiya o‘tkazish bo‘yicha qaror qabul qilishda bolalar kardiojarrohi bilan birga ishlaydi.

Ko‘krak suti bilan oziqlantirish bo‘yicha neonatolog

Farzandlari chala tug‘ilgan yoki emishga qiynalgan onalarga emizishda yordam berishga ixtisoslashgan shifokor. U emizish jarayonini yo‘lga qo‘yishga ko‘maklashadi, chaqaloqqa sut yetarli bo‘layotganini baholaydi va hayotining dastlabki haftalarida oziqlanish bilan bog‘liq muammolarni hal qiladi.

Neonatolog konsultatsiyasiga qanday tayyorgarlik ko‘rish kerak?

Neonatolog bilan maslahatlashuv ko‘pincha chaqaloq tug‘ilgandan so‘ng — tug‘ruqxonaning o‘zida bo‘lib o‘tadi. Ammo agar sizni uning qabuliga oldindan yo‘llashgan bo‘lsa (masalan, UTTda homilada nuqsonlar aniqlanganda) yoki tug‘ruqxonadan chiqqan farzandingizning ahvoli yuzasidan maslahat olmoqchi bo‘lsangiz, bunga oldindan tayyorgarlik ko‘ring.

Agar konsultatsiya rejali bo‘lsa — ya’ni, bola tug‘ilmasidan oldin

Homiladorlik haqidagi barcha ma’lumotlarni tayyorlab qo‘ying:

• Homilador ayolning almashinuv kartasi — bu homiladorlik davridagi barcha tahlillar va ko‘riklar natijalari qayd etilgan hujjatdir; uni o‘zingiz bilan olib borishni unutmang.
• Homiladorlik davridagi barcha UTT natijalari — ayniqsa, 11–13 va 18–22-haftalikdagi skrining tekshiruvlari.
• Dopplerometriya natijalari — homila va yo‘ldosh tomirlaridagi qon oqimini baholaydigan UTT.
• KTG — kardiotokogramma — homila yurak urishining yozuvi.
• Infeksiyalarga topshirilgan tahlil natijalari: TORCH-kompleks (toksoplazmoz, qizilcha, sitomegalovirus, gerpes), OIV, gepatitlar, zaxm.
• Genetikning xulosalari — agar shunday tekshiruv o‘tkazilgan bo‘lsa.
• Onaning surunkali kasalliklari to‘g‘risidagi ma’lumotlar — diabet, qalqonsimon bez, yurak kasalliklari, rezus-faktor.

Agar konsultatsiya tug‘ruqxonadan chiqqandan keyin bo‘lsa

Agar siz tug‘ruqxonadan chiqqach, chaqaloq haqidagi savollar bilan neonatolog yoki pediatr qabuliga kelgan bo‘lsangiz, quyidagilarni tayyorlab qo‘ying:

• Tug‘ruqxonadan berilgan almashinuv kartasi — unda tug‘ilishdagi barcha ko‘rsatkichlar, Apgar shkalasi bo‘yicha baho, vazni, bo‘yi, skrining natijalari yozilgan bo‘ladi.
• Neonatal skrining natijalari — tovonidan olingan tahlil.
• Audioskrining natijasi — eshitish qobiliyatini tekshirish natijasi.
• Chaqaloq tug‘ruqxonada qabul qilgan dorilar ro‘yxati.
• Ovqatlanishi haqida ma’lumot — ko‘krak suti bilan oziqlanadimi yoki sun’iy aralashma bilanmi; bir marta emizganda qancha yeydi.

Chaqaloqning xulq-atvori va holatini batafsil tasvirlab bering

Go‘dak o‘zini nima bezovta qilayotganini aytib bera olmaydi, shuning uchun sizning kuzatuvlaringiz o‘ta muhim. Shifokor qabuliga borishdan oldin quyidagilarni yozib oling:

• Chaqaloq qanday emadi — ishtaha bilanmi, lanjmi yoki emishdan bosh tortyaptimi?
• Qanday uxlaydi — ko‘pmi, ozmi, bezovtalanib uxlaydimi?
• Ich kelishi me’yordami — rangi, necha marta kelishi, quyuq-suyuqligi qanday?
• Qusadimi — qay darajada tez-tez va qancha hajmda?
• Terisi rangida o‘zgarishlar bormi — oqarish, ko‘karish, sarg‘ayish?
• Odatdagidek yig‘laydimi yoki “g‘ayrioddiy” ovoz bilanmi?

Shifokor qabuliga borishdan oldin bolaning vaznini o‘lchash kerakmi?

Bolani shifokor qabuliga kirishdan avval tarozida tortib ko‘rish maqsadga muvofiq. Vazn yig‘ish dinamikasi — yangi tug‘ilgan chaqaloq salomatligi va to‘g‘ri ovqatlanishining asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Me’yorda chaqaloq fiziologik vazn yo‘qotishdan so‘ng (hayotining dastlabki 3–5 kunida) 10–14-kunga kelib o‘z vaznini tiklab olishi va so‘ngra haftasiga 150–200 grammdan vazn yig‘ib borishi kerak.

Savollarni oldindan tayyorlab qo‘ying

Yosh ota-onalar shifokor qabulida ko‘pincha esankirab qolib, eng muhim narsalarni so‘rashni unutishadi. Quyidagilarni yozib oling:

• Farzandim me’yorda rivojlanyaptimi?
• Qo‘shimcha tahlillar topshirish yoki skriningni takrorlash kerakmi?
• Ovqatlantirish to‘g‘ri tashkil etilganmi?
• Keyingi ko‘rikka qachon kelishim kerak?
• Qanday belgilar zudlik bilan shifokorga murojaat qilish uchun sabab bo‘lishi kerak?

Neonatolog ko‘rigi va faoliyati qanday o‘tadi

Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar bo‘yicha mutaxassisning ishi “kattalar” shifokorlarining qabulidan tubdan farq qiladi. Bemor gapira olmaydi, qayeri og‘riyotganini ko‘rsata olmaydi va buyruqlarni bajara olmaydi. Shifokor o‘zi uchun zarur bo‘lgan barcha ma’lumotni ko‘rik, tahlillar va monitoring orqali oladi.

• Tug‘uruqxonada chaqaloqni ko‘rikdan o‘tkazish odatda 10–20 daqiqa vaqt oladi. Poliklinikadagi konsultatsiya esa 20–30 daqiqani tashkil etadi.

Yangi tug‘ilgan chaqaloqni ko‘rikdan o‘tkazish

Neonatolog chaqaloqni boshdan-oyoq sinchkovlik bilan ko‘rikdan o‘tkazadi:

• Umumiy holatni baholash — faolligi, ko‘rikka reaksiyasi, teri rangi, mushaklar tonusi
• Apgar shkalasi bo‘yicha baholash — faqat tug‘uruq zalida o‘tkaziladi; 5 ta mezon bo‘yicha 2 balldan; eng yuqori ball — 10
• Boshni ko‘zdan kechirish — bosh suyagi shakli, liqildoqlar (boshdagi suyaklar hali bitishmagan yumshoq joylar), kefalogematoma (tug‘uruqdan keyin bosh suyagi pardasi ostida qon to‘planishi)
• Ko‘z, quloq, burun va og‘iz bo‘shlig‘ini ko‘zdan kechirish — tuzilishining to‘g‘riligi, reflekslarning mavjudligi, tanglay yorig‘i
• Yurak va o‘pkani eshitib ko‘rish — ritmi, shovqinlar, nafas olish xususiyati
• Qorinni ko‘zdan kechirish — kindik yarasi, jigar va taloq o‘lchamlari, qattiqlashgan joylar bor-yo‘qligi
• Jinsiy a’zolarni ko‘zdan kechirish — tuzilishining to‘g‘riligi, o‘g‘il bolalarda moyaklarning yorg‘oqqa tushganligi
• Qo‘l-oyoqlarni ko‘zdan kechirish — simmetriyasi, harakatchanligi, mushaklar tonusi
• Yangi tug‘ilgan chaqaloqning nevrologik reflekslarini tekshirish — so‘rish, changallash, Moro refleksi (keskin tovush yoki harakatga reaksiya), tayanish refleksi

Yangi tug‘ilgan chaqaloq tahlillari va tekshiruvlari

Tug‘uruqxonadagi standart tahlillar:

• Tovon yoki venadan olingan qonning umumiy tahlili — gemoglobin, trombotsitlar, leykotsitlar darajasini baholash
• Qondagi bilirubin miqdori — sariqlikda; fototerapiya zarurligini aniqlaydi
• Qondagi glyukoza (shakar) miqdori — gipoglikemiya xavfi bo‘lganda: chala tug‘ilgan chaqaloqlarda, qandli diabeti bor onalardan tug‘ilgan bolalarda
• Kalsiy miqdori — tirishishlar yoki gipokalsiyemiya xavfi yuqori bo‘lganda
• Qon guruhi va rezus-faktor — gemolitik kasallik xavfi bo‘lganda
• Bevosita antiglobulin sinamasi (Kumbs sinamasi) — rezus-nizo vaqtida chaqaloq eritrotsitlariga qarshi antitanalarni aniqlaydi
• C-reaktiv oqsil va prokalsitonin — yallig‘lanish belgilari; infeksiya gumon qilinganda qo‘llaniladi
• Qonni sterillikka ekish — sepsis gumon qilinganda; qondagi kasallik qo‘zg‘atuvchini aniqlaydi

Neonatal skrining — tovondan olinadigan tahlil:

Bu barcha yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun majburiy tekshiruv bo‘lib, muddatida tug‘ilgan chaqaloqlarda hayotining 4-kunida, chala tug‘ilganlarda esa 7-kunida o‘tkaziladi. Tovondan olingan qon maxsus qog‘ozga surtilib, laboratoriyaga yuboriladi. Bunda beshta jiddiy irsiy kasallik tekshiriladi:

• Fenilketonuriya — aminokislota almashinuvining buzilishi
• Tug‘ma gipotireoz — qalqonsimon bez yetishmovchiligi
• Adrenogenital sindrom — buyrak usti bezlari faoliyatining buzilishi
• Mukovissidoz — o‘pka va oshqozon osti bezi kasalligi
• Galaktozemiya — sut shakarining o‘zlashtirilishi buzilishi

Instrumental diagnostika usullari

• Neyrosonografiya — bosh miyani liqildoq (boshning yumshoq qismi) orqali ultratovush tekshiruvidan (UTT) o‘tkazish — chaqaloq miyasini tekshirishning asosiy xavfsiz usuli; qon quyilishi, kistalar va boshqa o‘zgarishlarni ko‘rish imkonini beradi
• ExoKG — exokardiografiya — yurak UTTsi — tug‘ma yurak nuqsoni gumon qilinganda yoki qon aylanishi buzilganda o‘tkaziladi
• Qorin bo‘shlig‘i a’zolarining UTTsi — ichki a’zolarning o‘lchami va tuzilishini baholash
• Chanoq-son bo‘g‘imlarining UTTsi — chanoq-son bo‘g‘imi displaziyasi (noto‘g‘ri rivojlanishi) xavfi bo‘lganda o‘tkaziladigan majburiy tekshiruv
• Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi — nafas olish buzilganida o‘pkani baholash uchun o‘tkaziladi
• EKG — elektrokardiogramma — aritmiyalarda (yurak ritmining buzilishi) yurakning elektr faolligini yozib olish
• Audioskrining — eshitish qobiliyatini maxsus asbob yordamida quloq orqali tekshirish; og‘riqsiz muolaja; tug‘uruqxonadan chiqishdan oldin o‘tkaziladi

Neonatologiyada davolash

Chaqaloqning ahvoliga qarab, neonatolog turli usullarni qo‘llaydi:

• Fototerapiya — sariqlikda maxsus ko‘k chiroq bilan nurlantirish; teridagi ortiqcha bilirubinni xavfsiz tarzda parchalaydi
• Kislorodoterapiya — nafas olish buzilganida niqob, kanyula yoki apparat orqali kislorod uzatish
• O‘pkani sun’iy ventilyatsiya qilish — og‘ir nafas yetishmovchiligida apparat yordamida nafas oldirish
• Inkubator (kuvez) — chala tug‘ilgan chaqaloqlar uchun harorat va namlikni saqlab turuvchi maxsus boks
• Surfaktant yuborish — RDSga chalingan chala tug‘ilgan chaqaloqlarda o‘pkani yozadigan modda; to‘g‘ridan-to‘g‘ri nafas yo‘llariga yuboriladi
• Antibakterial terapiya — infeksion kasalliklarda antibiotiklar qo‘llanilishi
• Vena orqali oziqlantirish (parenteral oziqlantirish) — chala tug‘ilgan va ahvoli og‘ir bolalarni og‘iz orqali oziqlantirishning imkoni bo‘lmaganda qo‘llaniladi
• Qon komponentlarini quyish — og‘ir anemiya yoki gemolitik kasallikda

Reanimatsiya bo‘limida bolaning yonida bo‘lish mumkinmi?

Ha. Zamonaviy standartlar hatto chaqaloqlar reanimatsiyasida ham ota-onalarning bola parvarishida ishtirok etishini ko‘zda tutadi. “Kenguru usuli” — go‘dakni ona yoki otaning ko‘kragiga yotqizish — chala tug‘ilgan chaqaloqlarning ahvolini yaxshilashi, ularning harorati, nafas olishi va yurak urishini barqarorlashtirishi isbotlangan. Farzandingiz yonida bo‘lishdan qo‘rqmang — sizning ishtirokingizning o‘zi davo.

Hayotning ilk kunlari — eng muhim va eng nozik davrdir. Neonatolog — ana shunday og‘ir damlarda go‘dagingiz yonida turib, uning har bir nafasini kuzatadigan va bu mitti hayotning poydevori mustahkam bo‘lishi uchun qo‘lidan kelganini qiladigan shifokor. Bu mutaxassisga ishoning va hech ikkilanmay, istalgan savolingizni bering. Yaxshi neonatolog farzandingiz bilan nima sodir bo‘layotganini doimo sodda va tushunarli tilda izohlab beradi.