Jarroh

Dvigatelning ovozidanoq “tashxis qo‘yib”gina qolmay, zarurat tug‘ilganda kapotni ochib, nosozlikni tag-tubi bilan bartaraf eta oladigan — detalni almashtiradigan, ortiqchasini olib tashlaydigan, tizim yaxlitligini tiklaydigan avtomexanikni ko‘z oldingizga keltiring. Jarroh ham xuddi shunday ishlaydi: u ham boshqa shifokorlar singari kasallikka tashxis qo‘yadi, biroq ulardan farqli o‘laroq, zarur bo‘lsa, “kapotni ochib”, muammoni operatsiya yo‘li bilan bartaraf etishi mumkin.

Jarroh — operativ davolash usullarini egallagan shifokor. “Xirurg” so‘zi yunoncha “cheir” — qo‘l va “ergon” — ish so‘zlaridan olingan. So‘zma-so‘z tarjimasi — “qo‘li bilan ishlaydigan kishi”. Umumiy amaliyot jarrohi qorin bo‘shlig‘i a’zolari, yumshoq to‘qimalar va teri, sut bezlari, qalqonsimon bez va endokrin bezlar kasalliklari, shuningdek, appenditsit, ichak tutilishi, peritonit kabi shoshilinch holatlar bilan shug‘ullanadi. U skalpel, laparoskop (kichik teshiklar orqali operatsiya qilish uchun mo‘ljallangan ingichka videokamera) va jarrohlik tikuv apparatlari yordamida ishlaydi. Zamonaviy jarrohlik — bu aniqlik, minimal shikastlanish va tez tiklanish demakdir.

Jarrohga qachon murojaat qilish kerak

Jarroh — shoshilinch ko‘rsatmalar bo‘yicha ham (o‘tkir qorin, xo‘ppoz), rejali tartibda ham (churra, o‘t-tosh kasalligi) murojaat qilinadigan mutaxassisdir. Qachon zudlik bilan shifokorga borish kerakligini va qachon rejali tartibda yozilish mumkinligini farqlay bilish muhim.

Jarrohga murojaat qilish kerak bo‘lgan alomatlar

Agar sizni quyidagilar bezovta qilsa, jarrohlik davosi bo‘yicha mutaxassisga murojaat qiling:

• Qorindagi og‘riq — ayniqsa, kuchayib boruvchi, doimiy yoki juda qattiq og‘riq
• Chovda, kindikda yoki operatsiyadan keyingi chandiq sohasida bo‘rtma yoki shish paydo bo‘lishi — churra alomati
• O‘ng qovurg‘a ostidagi og‘riq — ayniqsa, yog‘li ovqatdan so‘ng; o‘t pufagida toshlar bo‘lishi mumkin
• Qorinning o‘ng pastki qismidagi og‘riq — ayniqsa, kuchayib boruvchi; appenditsit bo‘lishi mumkin
• Sut bezida qattiqlashish — jarroh maslahatini talab qiladi
• Bo‘yindagi qalqonsimon bezning qattiqlashishi yoki kattalashishi
• Xo‘ppoz (chipqon, abssess) — teri ostida yiring bilan to‘lgan, og‘riqli va qizigan bo‘rtma
• Varikoz tugunlari — jarrohlik yo‘li bilan davolash zarur bo‘lsa
• Uzoq vaqt bitmaydigan yara — trofik yara yoki yallig‘langan operatsiyadan keyingi chok
• To‘g‘ri ichakdan qon kelishi — bavosil yoki to‘g‘ri ichakning boshqa patologiyasida

Qachon aynan terapevt emas, jarroh kerak bo‘ladi?

Agar qorindagi og‘riq 2–3 soatda o‘tib ketmasdan, aksincha kuchaysa — jarrohga murojaat qiling. Agar chovdagi shish qattiqlashib, og‘riqli bo‘lib qolsa va qo‘l bilan to‘g‘rilanmasa — zudlik bilan jarrohga boring (churra qisilib qolgan bo‘lishi mumkin). Agar qorinda keskin og‘riq bilan biror narsa “yorilgandek” tuyulsa — tez yordam va jarroh kerak. Terapevt operatsiya qilmaydi, u jarrohlik aralashuvini talab etmaydigan kasalliklarni davolaydi.

Qachon shoshilinch yordam kerak?

Bir qator jarrohlik holatlari bir necha soat ichida kechiktirib bo‘lmaydigan yordamni talab qiladi:

• Qorinning o‘ng pastki qismida ko‘ngil aynishi, qusish va harorat bilan kechadigan o‘tkir og‘riq — appenditsit bo‘lishi mumkin
• Butun qorinda keskin og‘riq, “taxtadek” qotib qolgan qorin — peritonit (qorin pardasi — qorin bo‘shlig‘i ichki qavatining yallig‘lanishi)
• To‘satdan og‘riqli bo‘lib, o‘z joyiga qaytmay qolgan churra — qisilgan churra
• Yel chiqmasligi va ich kelmasligi, qorinning og‘riq bilan dam bo‘lishi — ichak tutilishi
• Qon aralash qusish yoki qora (qatron kabi) najas — yaradan qon ketayotgan bo‘lishi mumkin
• O‘ng qovurg‘a ostida kuchli og‘riq, yuqori harorat va terining sarg‘ayishi — asoratli o‘tkir xoletsistit
• Yumshoq to‘qimalarda shish, qizarish va og‘riqning kuchayib borishi hamda yuqori harorat — flegmona (tarqalgan yiringli yallig‘lanish)

Bu alomatlarning birontasi kuzatilsa, tez yordam chaqiring yoki zudlik bilan jarrohlik bo‘limining qabulxonasiga boring.

Jarrohning rejali maslahatlari

Quyidagi holatlarda jarrohga rejali tartibda murojaat qilish tavsiya etiladi:

• Churra bo‘lsa — u qisilib qolmasidan oldin; rejali operatsiya shoshilinch operatsiyadan xavfsizroq va yengilroq kechadi
• O‘t-tosh kasalligi xuruj qilsa — o‘t pufagini olib tashlash masalasini hal qilish uchun
• Qon ketishi yoki tugunlar tushishi bilan kechadigan bavosilda
• Sut bezlarida qattiqlik paydo bo‘lsa — ko‘rikdan o‘tish va biopsiya to‘g‘risida qaror qabul qilish uchun
• Tugunli buqoq bo‘lsa — qalqonsimon bezning tugunlar bilan kattalashishida
• Teri va yumshoq to‘qimalarning xavfsiz o‘smalarida — lipoma, ateroma, papillomalarda
• Ilgari o‘tkazilgan operatsiyalardan so‘ng — nazorat ko‘rigi uchun

Jarroh qanday kasalliklar va holatlarni davolaydi?

Umumiy jarroh juda keng ko‘lamdagi holatlar bilan shug‘ullanadi. Quyida barcha asosiy guruhlar sanab o‘tilgan.

Qorin bo‘shlig‘ining o‘tkir jarrohlik kasalliklari

Bu eng shoshilinch guruh — bu holatlarning aksariyati bir necha soat ichida operatsiyani talab qiladi.

• O‘tkir appenditsit — ko‘richakning chuvalchangsimon o‘simtasining yallig‘lanishi; qorinning pastki o‘ng qismida og‘riq, ko‘ngil aynishi, tana haroratining ko‘tarilishi; olib tashlash operatsiyasi — appendektomiya.
• Peritonit — qorin bo‘shlig‘iga ichak tarkibi yoki yiring tushishi oqibatida qorin pardasining (qorinning ichki qobig‘i) yallig‘lanishi; butun qorin bo‘ylab keskin og‘riq, qorinning “toshdek” qotishi; shoshilinch operatsiya.
• O‘tkir ichak tutilishi — ichak bo‘ylab tarkibiy moddalarning o‘tishi buzilishi; qorin dam bo‘lishi, ich kelmasligi va gaz chiqmasligi, kuchayib boruvchi og‘riq.
• Oshqozon yoki o‘n ikki barmoqli ichak yarasining teshilishi — yaraning yorilishi va ichidagi moddalarning qorin bo‘shlig‘iga chiqishi; qorinda “xanjardek” sanchuvchi og‘riq.
• O‘tkir xoletsistit — o‘t pufagining yallig‘lanishi; o‘ng qovurg‘a ostida og‘riq, tana haroratining ko‘tarilishi, ko‘ngil aynishi.
• Og‘ir darajadagi o‘tkir pankreatit — oshqozon osti bezining yallig‘lanishi; belni o‘rab oluvchi og‘riq, qusish; asoratlar yuzaga kelganda jarroh ham ishtirok etadi.
• Mezenterial tromboz — ichak tomirlarining berkilib qolishi; ichakning bir qismida o‘tkir og‘riq va nekroz (to‘qimalarning o‘lishi).
• Qisilgan churra — churra qopining ichidagilar churra darvozasida qisilib qolishi; qon ta’minotining buzilishi; shoshilinch operatsiya.

Churralar

Churra — bu biror a’zo yoki uning bir qismining o‘zi joylashgan bo‘shliq devoridagi teshik orqali bo‘rtib chiqishidir.

• Chov churrasi — eng ko‘p uchraydigan churra; chov sohasida bo‘rtib chiqish; ko‘pincha erkaklarda uchraydi; qisilib qolish xavfi mavjud.
• Son churrasi — son sohasida bo‘rtib chiqish; ko‘pincha ayollarda uchraydi; qisilib qolish xavfi yuqori.
• Kindik churrasi — kindik halqasi orqali bo‘rtib chiqish; bolalarda ko‘pincha o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi, kattalarda esa operatsiyani talab qiladi.
• Operatsiyadan keyingi (ventral) churra — avvalgi operatsiyadan qolgan chandiq o‘rnida paydo bo‘lgan churra; chandiq sohasida kattalashib boruvchi bo‘rtma.
• Qorin oq chizig‘i churrasi — qorinning old devori o‘rta chizig‘i orqali bo‘rtib chiqish.
• Diafragmaning qizilo‘ngach teshigi churrasi — oshqozonning qizilo‘ngach uchun mo‘ljallangan teshik orqali ko‘krak qafasiga siljishi; jig‘ildon qaynashi, to‘sh ortida og‘riq; katta hajmdagi churralarda umumiy jarroh ishtirok etadi.
• Spigeliy chizig‘i churrasi — qorinning yon devori orqali chiqadigan kam uchraydigan churra.

O‘t-tosh kasalligi va o‘t pufagi kasalliklari

• O‘t-tosh kasalligi — o‘t pufagida toshlar paydo bo‘lishi; yog‘li ovqatdan so‘ng o‘ng qovurg‘a ostida og‘riq xurujlari.
• O‘tkir xoletsistit — o‘t pufagining yallig‘lanishi; ko‘pincha toshlar fonida rivojlanadi.
• Surunkali xoletsistit — o‘t pufagining takrorlanuvchi xurujlar bilan kechadigan uzoq muddatli yallig‘lanishi.
• O‘t pufagi istisqosi (vodyankasi) — o‘t pufagi yo‘li berkilib qolganda unda suyuqlik to‘planishi.
• Xoledoxolitiaz — umumiy o‘t yo‘lida toshlar paydo bo‘lishi; mexanik sariqlik (o‘t oqimining buzilishi tufayli terining sarg‘ayishi).
• O‘t pufagi empiyemasi — o‘t pufagi bo‘shlig‘ida yiring to‘planishi.

Yo‘g‘on va to‘g‘ri ichak kasalliklari

• Gemorroy — to‘g‘ri ichak gemorroidal venalarining kengayishi; axlat kelayotganda qon ketishi, tugunlarning tushib qolishi, og‘riq.
• Anal yoriqlar — anal kanali shilliq qavatining yorilishi; axlat kelayotganda o‘tkir og‘riq, qon ketishi.
• Paraproktit — to‘g‘ri ichak atrofidagi yog‘ to‘qimasining yiringli yallig‘lanishi; o‘tkir og‘riq, tana haroratining ko‘tarilishi; yiringli o‘choqni zudlik bilan yorish.
• To‘g‘ri ichak oqmasi (svishch) — to‘g‘ri ichak va oraliq terisi o‘rtasida hosil bo‘lgan surunkali yo‘l; ajralmalar, noqulaylik.
• Yo‘g‘on ichak poliplari — shilliq qavatning xavfsiz o‘simtalari; hajmi kattalashganda endoskopik yoki jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi.
• Yo‘g‘on va to‘g‘ri ichak saratoni — xavfli o‘sma; jarroh ichakning zararlangan qismini rezeksiya qiladi (olib tashlaydi).
• Divertikulit — ichak divertikullarining (xaltasimon bo‘rtmalarning) yallig‘lanishi; qorinning pastki chap qismida og‘riq, tana haroratining ko‘tarilishi.
• Ichak tutilishi — ichak bo‘ylab tarkibiy moddalar harakatining buzilishi; chandiqli, o‘smali, invaginatsion turlari mavjud.

Oshqozon va qizilo‘ngach kasalliklari

• Oshqozon va o‘n ikki barmoqli ichak yara kasalligi — asoratlari (teshilish, qon ketishi, stenoz) yuzaga kelganda jarrohlik yo‘li bilan davolanadi.
• Oshqozon saratoni — xavfli o‘sma; oshqozonning bir qismi yoki butunlay rezeksiya qilinadi (olib tashlanadi).
• Qizilo‘ngach saratoni — qizilo‘ngachning xavfli o‘smasi; jarroh davolash jarayonida torakal jarroh bilan birgalikda ishtirok etadi.
• Oshqozon yarasidan qon ketishi — qon yoki “qahva quyqasi” rangidagi massa bilan qusish; endoskopik gemostaz (qon ketishini to‘xtatish) samarasiz bo‘lganda shoshilinch operatsiya o‘tkaziladi.
• Pilorik stenoz (darvoza torayishi) — yara kasalligi fonida oshqozondan chiqish qismining chandiqlanib torayishi; ozuqa o‘tishining buzilishi.
• Oshqozon osti bezi kasalliklari
• Asoratlangan o‘tkir pankreatit — oshqozon osti bezi bir qismining infeksiyalanishi bilan kechuvchi nekrozi (o‘lishi); jarroh yiringli bo‘shliqlarni drenajlaydi (chiqarib yuboradi).
• Kistalar yoki asoratlar bilan kechuvchi surunkali pankreatit — og‘riqli turlarida operatsiyalar o‘tkaziladi.
• Oshqozon osti bezi saratoni — jarroh pankreatoduodenal rezeksiyani (Uippl operatsiyasi) amalga oshiradi. Bu oshqozon osti bezi bosh qismini ichakning bir qismi bilan birga olib tashlash bo‘yicha eng murakkab operatsiyadir.
• Oshqozon osti bezi soxta kistalari (psevdokistalari) — pankreatitdan keyin suyuqlik to‘planishi; drenajlash.

Jigar va taloq kasalliklari

• Jigar exinokokkozi — jigardagi parazitar kistalar; jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi
• Jigar absessi — jigar to‘qimasidagi yiringli o‘choq; drenajlash orqali davolanadi
• Jigar gemangiomasi — xavfsiz qon tomir o‘smasi; o‘lchami kattalashganda olib tashlanadi
• Jigar saratoni — birlamchi yoki metastatik; jigarning bir qismi rezeksiya qilinadi (kesib olinadi)
• Taloq yorilishi — shikastlanish natijasida yuzaga keladi; shoshilinch olib tashlash (splenektomiya) yoki tikish
• Sut bezi kasalliklari
• Fibroadenoma — sut bezining xavfsiz o‘smasi; o‘lchami katta bo‘lganda yoki o‘sganda jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi
• Sut bezi kistasi — suyuqlikdan iborat hosila; punksiya (ichidagi suyuqlikni so‘rib olish) yoki olib tashlash
• Mastit — sut bezining yallig‘lanishi; absess holatida — jarrohlik yo‘li bilan yoriladi; ko‘pincha emizikli ayollarda uchraydi
• Sut bezi absessi — bezdagi yiringli o‘choq; yorish va drenajlash
• Sut bezi saratoni — xavfli o‘sma; jarroh lampektomiya (o‘smani olib tashlash) yoki mastektomiya (butun bezni olib tashlash) amaliyotini bajaradi
• Ginekomastiya — erkaklarda sut bezlarining kattalashishi; jiddiy noqulaylik tug‘dirsa, jarrohlik yo‘li bilan davolanadi

Qalqonsimon va qalqonsimon oldi bezlari kasalliklari

• Tugunli buqoq — qalqonsimon bezdagi tugunlar; xavfli o‘smaga shubha bo‘lganda yoki traxeyani siqib qo‘yganda operatsiya qilinadi
• Qalqonsimon bez saratoni — xavfli o‘sma; tireoidektomiya (bezni to‘liq olib tashlash) yoki gemitireoidektomiya (uning yarmini olib tashlash)
• Diffuz toksik buqoq (Greyvs kasalligi) — dori-darmonlar bilan davolash samara bermasa — bez olib tashlanadi
• Giperparatireoz — qalqonsimon oldi bezlari funksiyasining kuchayishi; shikastlangan bez olib tashlanadi

Yumshoq to‘qimalar va terining yiringli kasalliklari

Yiringli jarrohlik — umumiy jarrohga murojaat qilishning eng keng tarqalgan sabablaridan biridir.

• Chipqon (furunkul) — soch follikuli va uning atrofidagi to‘qimalarning o‘tkir yiringli yallig‘lanishi; yetilganda yoriladi
• Xo‘ppoz (karbunkul) — bir nechta chipqonning birlashib, yagona yiringli o‘choqni hosil qilishi; jiddiyroq holat
• Yumshoq to‘qimalar absessi — teri osti yog‘ qavatidagi chegaralangan yiringli o‘choq; yorish va drenajlash
• Flegmona — kletchatkaning tarqalgan (chegaralanmagan) yiringli yallig‘lanishi; jarrohlik amaliyoti va antibiotiklar bilan davolanadi
• Panaritsiy — barmoqning yiringli yallig‘lanishi; turiga qarab yoriladi
• Gidradenit — qo‘ltiq osti yoki chov sohasidagi ter bezlarining yiringli yallig‘lanishi («bo‘ri ter»); yorish orqali davolanadi
• Saramas (roja) — terining streptokokk bilan infeksiyalanishi; pufakchali (bullyoz) turida jarroh ishtirok etadi
• Nekrozlovchi fastsiit — fastsiyaning (mushak pardasining) yashin tezligida yiringli yemirilishi; shoshilinch keng qamrovli operatsiya talab etiladi
• Infeksiyalangan yaralar — ifloslangan yoki yomon bitayotgan yaralar; jarrohlik yo‘li bilan ishlov beriladi
• Osteomiyelit — suyakning yiringli yallig‘lanishi; jarroh suyakdagi yiringli o‘choqni drenajlaydi

Teri va yumshoq to‘qimalarning xavfsiz o‘smalari

• Lipoma («yog‘li o‘sma») — yog‘ to‘qimasidan hosil bo‘lgan xavfsiz o‘sma; o‘sganda yoki noqulaylik tug‘dirganda olib tashlanadi
• Ateroma (yog‘ bezi kistasi) — yog‘ bezi yo‘lining bekilib qolishi; kapsulasi bilan birga po‘sti archiladi
• Fibroma — biriktiruvchi to‘qimadan hosil bo‘lgan xavfsiz o‘sma
• Gigroma — pay qini kistasi; bo‘g‘im ustidagi og‘riqli «jelega o‘xshash» hosila
• Dermoid kista — teri elementlaridan tashkil topgan tug‘ma kista
• Papilloma — teridagi virusli o‘simta; shikastlanganda olib tashlanadi

Xirurgiyadagi yo‘nalishlar va tor mutaxassisliklar

Xirurgiya keng qamrovli mutaxassislikdir. Yirik shifoxonalarda xirurglar muayyan a’zolar va usullar bo‘yicha ixtisoslashadi.

Abdominal xirurg

Faqat qorin bo‘shlig‘i a’zolari bilan shug‘ullanadigan mutaxassis. U oshqozon, ichak, o‘t pufagi, me’da osti bezi, jigar va taloqda operatsiyalar o‘tkazadi. Bu umumiy xirurgiyaning eng keng yo‘nalishidir. Aksariyat shoshilinch operatsiyalarni, masalan, appenditsit, peritonit, ichak tutilishi kabilarni aynan abdominal xirurg bajaradi.

Laparoskopik xirurg

Qorin devorida ochilgan kichik kesmalar orqali kam invaziv operatsiyalar o‘tkazishga ixtisoslashgan mutaxassis. Laparoskop, ya’ni ingichka videokamera kesma orqali kiritiladi va xirurg operatsiya maydonini monitor orqali kuzatgan holda ishlaydi. Laparoskopik usulda xoletsistektomiya (o‘t pufagini olib tashlash), appendektomiya, churra operatsiyalari va boshqa ko‘plab amaliyotlar bajariladi. Bu usulning afzalliklari: kesmalarning kichikligi, og‘riqning kamligi, tezroq tiklanish va shifoxonadan ertaroq chiqish.

Laparoskopik operatsiya ochiq operatsiyadan nimasi bilan afzal?

Laparoskopiyada katta kesma o‘rniga 3-4 ta kichik kesma ochiladi. Operatsiyadan keyin og‘riq kamroq bo‘ladi, asoratlar xavfi pasayadi, bemor ertasi kuniyoq o‘rnidan turadi va 5-10 kun o‘rniga 1-3 kundan so‘ng uyiga javob beriladi. Chandiqlar deyarli ko‘rinmaydi. Hozirgi kunda qorin bo‘shlig‘i a’zolaridagi rejalashtirilgan operatsiyalarning aksariyati laparoskopik usulda amalga oshirilmoqda.

Kolorektal xirurg

Yo‘g‘on va to‘g‘ri ichak kasalliklari bo‘yicha mutaxassis. U yo‘g‘on ichak saratoni, bavosil (gemorroy), anal yoriqlari, to‘g‘ri ichak oqmalari, divertikulit va boshqa patologiyalar bilan shug‘ullanadi. Kolorektal xirurgiya alohida mahorat talab qiladi, chunki operatsiyalar kichik tos bo‘shlig‘ida, siydik yo‘llari va nerv chigallariga bevosita yaqin joyda o‘tkaziladi.

Onkologik xirurg (onkoxirurg)

Xavfli o‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan davolashga ixtisoslashgan mutaxassis. U oshqozon, ichak, me’da osti bezi, sut bezi, qalqonsimon bez va boshqa a’zolardagi o‘smalarni olib tashlaydi. Onkoxirurg onkolog va kimyoterapevt bilan birgalikda multidissiplinar jamoada ishlaydi.

Yiringli xirurg

Yumshoq to‘qimalar, suyaklar va bo‘g‘imlarning yiringli-yallig‘lanish kasalliklarini davolash bo‘yicha mutaxassis. Chipqon, abssess, flegmona va infeksiyalangan jarohatlarda aynan unga murojaat qilinadi. Yiringli xirurg bog‘lov xonasi va operatsiya xonasida ishlaydi: yiringlagan joylarni yorib ochadi, jarohatlarga xirurgik ishlov beradi va antibiotiklar buyuradi.

Endokrin xirurg

Qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezlari, buyrak usti bezlari va me’da osti bezidagi operatsiyalarga ixtisoslashgan mutaxassis. U bo‘yinning yirik qon tomirlari va nervlari sohasida ishlagani uchun undan o‘ta aniqlik talab etiladi. Masalan, qalqonsimon bezdagi operatsiyalar paytida yaqin atrofdan hiqildoqning qaytuvchi nervi o‘tadi va uning shikastlanishi ovozning buzilishiga olib keladi.

Jarroh qabuliga qanday tayyorlanish kerak?

Jarroh qabuliga tayyorgarlik ko‘rish tashrif sababiga bog‘liq: shoshilinch holatda hech qanday tayyorgarliksiz zudlik bilan shifoxonaga borish kerak. Rejali tashrifda esa bir nechta oddiy qadam maslahatni imkon qadar samarali o‘tishiga yordam beradi.

Shikoyatlaringizni iloji boricha aniqroq bayon qiling

Jarroh uchun aniq tafsilotlar muhim. Rejali tashrifdan oldin quyidagilarni yozib oling yoki eslab qoling:

• Og‘riq aynan qayerda — qorinning aniq bir joyidami; o‘ng biqin, chap biqin, “to‘sh osti” yoki qorin pastidami?
• Og‘riq qachon paydo bo‘ldi — aniq sana yoki “bir necha kun oldin” deb ayting.
• Og‘riq qanday o‘zgarmoqda — kuchayib boryaptimi yoki to‘lqinsimonmi, ovqatlanish bilan bog‘liqligi bormi?
• Ko‘ngil aynishi, qusish, harorat ko‘tarilishi kuzatildimi?
• Biror shish yoki bo‘rtma bormi — qayerda, qachondan beri bor, og‘riqlimi, qo‘l bilan to‘g‘rilab bo‘ladimi?
• Ilgari ham shunday holat bo‘lganmi?

Tekshiruv natijalarini o‘zingiz bilan oling

Quyidagilar jarrohga yordam beradi:

• Qorin bo‘shlig‘i a’zolarining UTT (UZI)si — qorin og‘rig‘i, o‘t-tosh kasalligi, hosilalar bo‘lganida.
• Qorin bo‘shlig‘i KT (kompyuter tomografiyasi) — ayniqsa, o‘sma yoki ichak tutilishiga shubha bo‘lganda.
• FGDS (gastroskopiya) — oshqozon kasalliklarida.
• Kolonoskopiya — yo‘g‘on ichak kasalliklarida.
• Qorin bo‘shlig‘i a’zolarining rentgeni — ichak o‘tkazuvchanligi buzilishiga shubha bo‘lganda.
• Biopsiya natijalari — agar oldinroq to‘qimadan namuna olingan bo‘lsa.
• Qonning umumiy tahlili, biokimyoviy tahlil — yallig‘lanish kasalliklarida.
• Oldingi jarrohlarning xulosalari va shifoxonadan ko‘chirmalar.

Birinchi qabuldan oldin UTT qildirish kerakmi?

O‘t-tosh kasalligi, churra yoki qorinda hosila borligiga shubha bo‘lsa, yaqinda olingan (3–6 oydan eski bo‘lmagan) UTT natijasi bo‘lgani ma’qul. O‘tkir og‘riqda zudlik bilan shifoxonaga boring, UTT o‘sha yerning o‘zida qilinadi. Rejali muammolarda esa, agar siz hali tekshiruvdan o‘tmagan bo‘lsangiz, jarroh kerakli tekshiruvlarni o‘zi tayinlaydi.

Rejali operatsiyadan oldin — qabul qilayotgan dori vositalaringiz ro‘yxati

Agar sizga operatsiya tayinlangan bo‘lsa, jarroh va anesteziologga quyidagi dori vositalarini qabul qilayotganingiz haqida albatta xabar bering:

• Antikoagulyantlar — varfarin, ksarelto, pradaksa — qonni suyultiradi; ular operatsiyadan bir necha kun oldin to‘xtatiladi.
• Antiagregantlar — aspirin, klopidogrel.
• Nosteroid yallig‘lanishga qarshi vositalar — ibuprofen, diklofenak.
• Qand miqdorini tushiruvchi preparatlar — metformin operatsiya kuni qabul qilinmaydi.
• Gormonal kontratseptivlar — operatsiyadan keyin tromboz xavfini oshiradi.

Operatsiyadan oldin qachon ovqat yeyish mumkin emas?

Bu qat’iy qoida: umumiy narkoz ostidagi rejali operatsiyadan 6–8 soat oldin hech narsa yeyish va ichish mumkin emas. Narkoz paytida oshqozonda ovqat bo‘lishi aspiratsiya, ya’ni oshqozon ichidagilarning nafas yo‘llariga tushib qolishi xavfini yaratadi. Jarroh va anesteziolog oxirgi ovqatlanishning aniq vaqtini aytishadi.

Savollaringizni tayyorlab qo‘ying

Aniqlashtirmoqchi bo‘lgan hamma narsani yozib oling:

• Operatsiya hoziroq kerakmi yoki kutsa bo‘ladimi?
• Laparoskopiya yoki ochiq operatsiya — mening holatimda qaysi biri ma’qulroq?
• Operatsiyaning qanday xavflari bor?
• Tiklanish qancha vaqt davom etadi?
• Qachon ishga qaytishim mumkin?
• O‘t pufagi operatsiyasidan keyin parhez qilish kerakmi?

Jarroh qabuli va operatsiyadan oldingi tekshiruv qanday o‘tadi?

Jarroh qabuli — bu qorin bo‘shlig‘i, yumshoq to‘qimalar va butun tanani batafsil ko‘zdan kechirish, suhbatlashish va tekshiruv natijalarini o‘rganish demakdir. Aksariyat hollarda jarrohning o‘zi qorinni palpatsiya qiladi (paypaslab ko‘radi) va qabulning o‘zidayoq dastlabki xulosani beradi.

• Birlamchi konsultatsiya odatda 20–30 daqiqa davom etadi. Shoshilinch holatlarda esa barcha ishlar tezroq va muhimlik darajasiga qarab amalga oshiriladi.

Suhbat va ko‘rik

Jarroh avval bemorning shikoyatlarini batafsil so‘rab-surishtiradi, so‘ngra ko‘rikka o‘tadi.

• Qorinni ko‘zdan kechirish — shakli, simmetriyasi, ko‘zga ko‘rinadigan bo‘rtmalar, nafas olishdagi ishtiroki
• Palpatsiya (paypaslab ko‘rish) — yuzaki va chuqur; og‘riq, mushaklar tarangligi, hosilalar mavjudligi, a’zolarning kattalashganini aniqlaydi
• Perkussiya (cherkib ko‘rish) — a’zolar chegaralari, bo‘shliqdagi suyuqlik mavjudligini aniqlaydi
• Ichaklarni auskultatsiya qilish (eshitib ko‘rish) — peristaltika (ichak harakatlari) mavjudligi va xarakterini aniqlaydi
• Shchyotkin-Blyumberg alomati — qo‘lni qorindan tez olganda og‘riqning keskin kuchayishi; peritonit yoki appenditsitda qorin pardasining ta’sirlanish belgisi
• Chov, kindik va chandiqlarni ko‘zdan kechirish — churralarni aniqlash uchun

Tahlillar va tekshiruvlar

Standart tahlillar:

• Umumiy qon tahlili — leykotsitlar (immunitet hujayralari) miqdorining oshishi yallig‘lanish jarayonidan dalolat beradi; appenditsit va xoletsistitda bu ko‘rsatkich sezilarli darajada yuqori bo‘ladi
• C-reaktiv oqsil — yallig‘lanish markeri; uning miqdori qancha yuqori bo‘lsa, jarayon shuncha faol kechayotgan bo‘ladi
• Qonning biokimyoviy tahlili — bilirubin (sariqlikda), ALT va AST (jigar fermentlari), amilaza (pankreatitda), mochevina va kreatinin (buyraklar faoliyati)
• Koagulogramma — qon ivuvchanligi; har qanday operatsiyadan oldin o‘tkazilishi shart
• Qon guruhi va rezus-faktor — operatsiyadan oldin majburiy topshiriladi
• Umumiy siydik tahlili — qorin og‘rig‘i kuzatilganda buyrak patologiyasini inkor etish uchun o‘tkaziladi

Instrumental diagnostika:

• Qorin bo‘shlig‘i a’zolari UTTsi — o‘t pufagidagi toshlar, o‘t yo‘llarining kengayishi, qorin bo‘shlig‘ida suyuqlik, hosilalar; tez va oson amalga oshiriladigan usul
• Qorin bo‘shlig‘i a’zolari KTsi — kompyuter tomografiyasi — batafsil tasvir beradi; appenditsit, o‘sma, abssessga shubha bo‘lganda qo‘llanadi; qorindagi noaniq og‘riqlarda “oltin standart” hisoblanadi
• FGDS (fibrogastroduodenoskopiya) — oshqozon va o‘n ikki barmoqli ichakni ichkaridan ko‘zdan kechirish; oshqozon yarasi, qon ketishi, o‘smalarda qo‘llanadi
• Kolonoskopiya — butun yo‘g‘on ichakni ichkaridan ko‘zdan kechirish; poliplar, o‘smalar, to‘g‘ri ichakdan qon ketishida qo‘llanadi
• Qorin bo‘shlig‘i rentgenografiyasi — ichak tutilishida o‘ziga xos tasvir ko‘rinadi; diafragma ostidagi erkin havo — biror a’zoning perforatsiyasi (yorilishi) belgisi
• Qorin bo‘shlig‘i a’zolari MRTsi — jigar va oshqozon osti bezi o‘smalari, o‘t yo‘llari kasalliklarida qo‘llanadi

Rejali operatsiya oldidan o‘tkaziladigan tekshiruvlar

Har qanday rejali operatsiyadan oldin standart tekshiruvlar majmuasi tayinlanadi:

• Umumiy va biokimyoviy qon tahlillari
• Koagulogramma — qon ivuvchanligi tahlili
• Qon guruhi va rezus-faktor
• EKG — elektrokardiogramma
• Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi
• OIV, B va C gepatitlariga tahlillar
• Anesteziolog konsultatsiyasi — narkoz xavfini baholash

Davolash va kuzatuv rejasi

Ko‘rik va tekshiruvlar yakuniga ko‘ra jarroh:

• Tashxisni tushunarli so‘zlar bilan izohlab beradi — tanangiz ichida aynan nima sodir bo‘layotgani va uni qanchalik zudlik bilan davolash kerakligini tushuntiradi
• Operatsiya zarurligini aytadi — rejali yoki shoshilinch ekanini; yoki konservativ davolash (antibiotiklar, parhez, kuzatuv) kifoya qilishini bildiradi
• Operatsiya zarur bo‘lsa, uning usulini tushuntiradi: ochiq yoki laparoskopik, taxminiy davomiyligi va xavflarini aytib o‘tadi
• Operatsiyadan oldingi tekshiruvlarni tayinlaydi
• Operatsiyadan keyingi kuzatuv rejasini belgilaydi — bog‘lamlarni almashtirish, choklarni olish, nazorat ko‘riklari

Operatsiyadan keyin chok qancha vaqtda bitadi?

Teridagi yuzaki choklar 7–10 kundan so‘ng olinadi. Kesilgan joyning o‘zi sirtidan 2–3 haftada, ichki to‘qimalar esa 4–6 haftada to‘liq bitadi. Laparoskopik operatsiyalarda bu jarayon tezroq kechadi: kichik kesmalar 5–7 kunda bitib ketadi. Jarroh chokni parvarishlash bo‘yicha aniq tavsiyalar beradi.

Jarroh — bu boshqa mutaxassisliklar yordam bera olmagan vazifalarni o‘z zimmasiga oladigan shifokordir. Operatsiya qo‘rqinchli narsa yoki “oxirgi chora” emas. Bu — to‘g‘ri qo‘llarda yorqin natija beradigan aniq va puxta o‘ylangan vositadir. Agar og‘riq kuchayayotgan yoki shish kattalashayotgan bo‘lsa, shifokor qabulini kechiktirmang. Jarroh sizni qanchalik erta ko‘rikdan o‘tkazsa, yordam berish shunchalik oson va xavfsiz bo‘ladi.